KAREL SCHOEMAN (1939-2017)

Karel Schoeman was ’n Afrikaanse skrywer wie se werk verskeie toekennings gewen het.

Hy is op 26 Oktober 1939 op Trompsburg in die Vrystaat gebore en het in 1956 aan die Hoër Jongenskool in die Paarl gematrikuleer. Daarna het hy taalkunde aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat gestudeer en in 1959 ’n BA-graad behaal.

In dieselfde jaar het hy die Rooms-Katolieke geloof aangeneem en aan die Rooms-Katolieke Semenarium St. Jean-Marie Vianney in Pretoria gestudeer. In 1961 het hy tot die orde van die Fransiskane in Ierland toegetree. Na drie jaar se novisiaat in die kloosters van Killarney en Gilwald het hy egter besluit om nie sy gelofte as priester af te lê nie. Hy het in 1964 na Bloemfontein teruggekeer en die Hoër Diploma in Biblioteekkunde behaal.

Schoeman se werk is met verskeie pryse bekroon. Hy het die Hertzog-prys drie keer gewen; in 1970 vir sy romans By fakkellig, ’n Lug vol helder wolke en Spiraal, in 1986 vir ’n Ander land en in 1995 vir Hierdie lewe. Daarby het ’n Ander land ook die Ou Mutual-prys, die W.A. Hofmeyr-prys en die Helgaard Steyn-prys gewen terwyl hy die CNA-letterkundeprys vir Hierdie lewe ontvang het. Vir Verkenning het Schoeman die M-Net-boekprys en die Stals-prys vir kultuurgeskiedenis gewen. In 2002 het hy vir die tweede keer die W.A. Hofmeyr-prys gewen, hierdie keer vir Armosyn van die Kaap. Daarby het hy vier Recht Malan-pryse gewen. In 1999 het oudpresident Nelson Mandela die Orde van Voortreflike Diens in Pretoria aan hom toegeken.

Nadat Schoeman sy studie aan die Universiteit van die Vrystaat voltooi het, was hy ’n tyd lank by die Rooms-Katolieke seminarie in Pretoria. Daarna het hy van tyd tot tyd in die buiteland gewoon. Aanvanklik was hy ’n broeder in die Franciskane-klooster in Ierland, waarna hy eers in Amsterdam en daarna in Kreta gewoon het. Later het hy in Glasgow in Skotland as ’n verpleër gewerk. Later het hy weer in Suid-Afrika gewoon en hy was verbonde aan die Provinsiale Biblioteekdiens van die Vrystaat. Hoewel hy hoofsaaklik as prosaïs bekendheid verwerf het, het hy ook vertalings van dramas van Tsjecof se Oom Wanja en Schiller se Maria Stuart gedoen.

Soos in sy prosawerk is sy werk gekenmerk deur ’n fyn wisseling van stemming, die broosheid, tydelikheid en mislukking van menslike verhoudinge en die aktuele politieke strominge en spannings van die tyd. Hoewel hy in die tydperk van die Sestigers en die Sewentigers geval het, was sy werk individualisties van aard. Sy debuutwerk, Veldslag, het in 1960 verskyn. Dit het bestaan uit twee novelles wat elk ’n aspek van die Anglo-Boereoorlog as tema gehad het. Onder sy ander romans was In ballingskap (1964), By fakkellig (1966), ’n Lug vol helder wolke (1967), Spiraal (1968), Op ’n eiland (1971), Na die geliefde land (1972), Die noorderlig (1975), Om te sterwe (1976), Afrika: ’n roman (1977), Die hemeltuin (1979), Die reisiger (1980) en Waar ek gelukkig was (1981).

Al hierdie werke het oor persoonlike verhoudings gehandel en in ’n paar daarvan, onder meer Om te sterwe, het Suid-Afrika se politieke situasie ter sprake gekom. Vir ’n Lug vol helder wolke, wat in 1982 deur die SAUK se televisiediens uitgesaai is, By fakkellig en Spiraal het hy in 1970 die Hertzogprys verower. Benewens sy romans het Schoeman ook reisbeskrywings, soos Berig uit die vreemde (1966), Koninkryk in die noorde (1977) en Onderweg (1978) geskryf.

Hy het biografiese romans oor kunstenaars soos Shakespeare, Rembrandt en Beethoven geskryf; onderskeidelik Die hart van die son (1965), Lig in die donker (1969) en Eroica (1973). Sy veelsydigheid het geblyk uit ’n bundel verhale uit die Ierse mitologie, Helde van die rooi tak, wat in 1973 verskyn het. In die eerste televisietekste wat in Afrikaans gepubliseer is, naamlik Besoek (1975), Die somerpaleis (1975) en Die jare (1976) het hy ’n fyn aanvoeling vir menslike verhoudinge en stemmingswisselinge getoon. Sy laaste stuk, Bloemfontein – die ontstaan van ’n stad: 1846-1946, wat in 1980 verskyn het, word as sy suksesvolste werk beskou, en is allerweë bestempel as ’n uitsonderlike stuk geskiedskrywing.

Hy het op 1 Mei 2017 sy eie lewe geneem toe hy 77 jaar oud was.

Daantjie Badenhorst